Cuốn "Có 500 năm như thế" có lẽ đã quá nổi tiếng và không cần dựa vào danh tiếng của bất cứ ai để quảng cáo cho nó nữa. Nhưng việc một GS Sử học của Mỹ, Liam Kelly thuộc ĐH Hawaii (tiểu sử ở đây:
http://manoa.hawaii.edu/history/node/44) viết lời bình cho cuốn sách vốn đã được giải thưởng Sách Hay năm 2012 của Hồ Trung Tú cũng vẫn cứ là một "sự kiện" đáng quan tâm, phải không các bạn?
Mở ngoặc một chút: Liam Kelly còn là một blogger với tên Việt là Lê Minh Khai, địa chỉ leminhkhai.wordpress.com, nhưng các entry trên blog này chỉ được viết bằng tiếng Anh thôi. Và bài viết bình tác phẩm "Có 500 năm ..." mới vừa được đăng trên blog này vào ngày hôm qua, còn nóng hổi.
Các bạn đọc bản dịch bài viết này của tôi dưới đây nhé. Tôi trình bày dạng song ngữ để mọi người dễ theo dõi. Bản gốc ở đây:
http://leminhkhai.wordpress.com/2013/01/19/the-cham-viet-frontier-as-a-middle-ground/.
--------------------------------------
The Cham-Việt Frontier as a “Middle Ground”
Biên giới Chăm-Việt với tư cách là "vùng chuyển tiếp"
One of the most important books written about the history of North America in recent decades is Richard White’s The Middle Ground: Indians, Empires, and Republics in the Great Lakes Region, 1650-1815.
What this book did that was so important is that it examined the
contact between Native Americans (or “Indians”) and white settlers
(French, British, etc.) in one area of North America over a period of a
couple of centuries, and explained that interaction in much more
complex and sophisticated terms than anyone had before.
Một trong những cuốn sách quan trọng nhất được viết về lịch sử Bắc Mỹ trong những thập niên gần đây là cuốn Vùng chuyển tiếp: Thổ dân Mỹ, các đế chế, và các nền cộng hòa trong khu vực Ngũ Đại Hồ, 1650-1815.
Cuốn sách này đã làm được một điều rất quan trọng, đó là xem xét lại sự
tiếp xúc giữa những người Mỹ bản địa (mà ta hay gọi là thổ dân Mỹ -
Indians) và những người da trắng (người Pháp, người Anh vv) tại một khu
vực ở Bắc Mỹ trong suốt thời gian vài thế kỷ, và giải thích sự tương tác
này dưới cái nhìn tổng hợp và sâu sắc hơn bất cứ tác giả nào đã làm
trước đó.
To quote from the back cover, the book “seeks to step outside the
simple stories of Indian/white relations – stories of conquest and
assimilation and stories of cultural persistence. It is, instead, about a
search for accommodation and common meaning.”
“It tells how Europeans and Indians met, regarding each other as
alien, as virtually nonhuman, and how between 1650 and 1815 they
constructed a common, mutually comprehensible world in the region
around the Great Lakes. . . Here the older worlds of the Algonquins
and various Europeans overlapped, and their mixture created new
systems of meaning and of exchange.”
Dẫn lại đoạn trích ở bìa sau, cuốn sách này "nhằm thoát ra
khỏi những câu chuyện đơn giản về mối quan hệ giữa thổ dân Mỹ và dân da
trắng - những câu chuyện nói về sự chinh phục, đồng hóa cũng như những
câu chuyện nói về sự bền bỉ của những giá trị văn hóa. Thay vì làm như
vậy, cuốn sách này tìm hiểu sự thích nghi và chia sẻ những giá trị
chung."
"Cuốn sách kể về việc người châu Âu và thổ dân Mỹ đã gặp nhau
ra sao, đã xem nhau như những kẻ xa lạ đến từ hành tinh khác, thậm chí dường như không phải
là con người, và rồi trong khoảng thời gian từ năm 1650 đến 1815 đã tạo
ra được một thế giới khả ngộ [tức thế giới mà người ta có thể hiểu
được*] chung cho cả hai bên tại khu vực xung quanh vùng Ngũ Đại Hồ...
Nơi đây những thế giới cổ xưa của người Algonquins [thổ dân sinh sống ở
khu vực phía Đông Bắc Mỹ*] và nhiều người Âu khác đã chồng lấn lên nhau,
và sự pha trộn này tạo ra các hệ thống giá trị và sự giao lưu mới".
“Finally, the book tells of the breakdown of accommodation and common
meanings and the re-creation of the Indians as alien and exotic.”
In other words, White depicts a time when Native Americans and white
settlers didn’t really understand or like each other, but nonetheless
found ways to live with each other (although plenty of problems and
violence persisted), and created a shared world.
"Cuối cùng, cuốn sách kể về sự chấm dứt của quá trình thích
nghi và chia sẻ các giá trị chung, và sự tái tạo lại hình ảnh của người
thổ dân Mỹ như những kẻ kỳ quặc từ hành tinh khác đến."
Nói cách khác, White [tác giả của cuốn sách*] đã kể lại một
giai đoạn mà người Mỹ bản địa và những người nhập cư da trắng thực sự
không hiểu về nhau và cũng chẳng thích nhau, nhưng vẫn tìm được phương
cách nào đó để chung sống (dù cũng có rất nhiều vấn đề và rất nhiều bạo
lực), và tạo ra một thế giới chung.
I’ve been reminded of White’s book recently as I have been reading a work by Hồ Trung Tú called Có 500 năm như thế: hình dung sự hình thành bản sắc Quảng Nam [There Were 500 Years Like That: Picturing the Formation of the Characteristics of Quảng Nam].
This book covers a lot of ground. It looks in detail, for instance,
at the “Southern Advance” (Nam tiến), or southward migration of
Việt-speaking peoples over the centuries, and points out that it was
really much more complex than a smooth southward movement like that term
implies.
This critique of the Nam tiến is one that many people are familiar
with. What people will find that is refreshing in this book is its
effort to keep the Cham in the picture of the Nam tiến.
Tôi nhớ đến cuốn sách của White vì gần đây tôi đang đọc một tác phẩm của Hồ Trung Tú có tựa là Có 500 năm như thế: hình dung sự hình thành bản sắc Quảng Nam.
Cuốn sách đề cập đến rất nhiều vấn đề. Chẳng hạn, tác giả đã
xem xét kỹ lưỡng về vấn đề "Nam tiến", tức là quá trình di chuyển về
phía Nam của những nhóm người nói tiếng Việt trong suốt nhiều thế kỷ, và
chỉ ra rằng mọi việc phức tạp hơn rất nhiều chứ không phải chỉ là một
sự di chuyển dễ dàng về phía Nam, như cụm từ này đã gợi ra.
There are some scholars outside of Vietnam who have written about the
southward movement of Việt peoples and have talked about how the Việt
changed as they adopted cultural practices from people like the Cham
and the Khmer. In making this argument, however, these writers have
focused on the Việt. We never really see the Cham very clearly. They
are simply there somewhere for the Việt to assimilate things from.
On the other extreme, Hồ Trung Tú criticizes scholars in Vietnam who
make the same argument about Việt adoption of the cultural practices of
others, but who describe a process where Việt migrate into areas that
people like the Cham have abandoned (after a war, for instance). Here
again, the Cham are acknowledged, but they are still not really there in
the story.
Đã có những tác giả nước ngoài viết về quá trình tiến về phía
Nam của các dân tộc Việt và họ cũng đã nói về những thay đổi khi người
Việt tiếp thu các nền văn hóa Chăm và Khmer. Tuy nhiên, khi đưa ra lập
luận này, các tác giả chỉ chú trọng vào người Việt. Chúng ta hầu như ít
khi thấy được rõ ràng về hình ảnh của người Chăm. Họ chỉ đơn giản là đã
tồn tại ở đâu đó để cho người Việt có thể tiếp thu điều này điều khác.
Với quan điểm hoàn toàn trái ngược, HTT phê phán các học giả
VN có lập luận tương tự về việc người Việt tiếp thu văn hóa của các dân
tộc khác, mà lại đi mô tả quá trình này như thể người Việt đã di dân đến
những vùng mà người dân ở đó, ví dụ như người Chăm, đã bỏ hoang (chẳng
hạn như sau một cuộc chiến tranh). Cũng vậy, ở đây sự tồn tại người Chăm
có được thừa nhận, nhưng họ không thực sự có mặt trong câu chuyện ấy.
Hồ Trung Tú, by contrast, tries to keep the Cham in the picture, and
tries to document their continued presence in areas that Việt migrated
into/occupied. He also points out, for instance, that there were
periods of time when in Quảng Nam the Việt were a minority living
amidst a Cham majority, and that we therefore have to think about what
kind of interactions took place in such locations at such times.
In a long section on language, one intriguing argument that Hồ Trung
Tú makes is that the reason why the version of Vietnamese spoken in the
Quảng Nam region is so different from the Vietnamese just on the other
side of the Hải Vân Pass might be because the Vietnamese in Quảng Nam
is “Chamicized” (I’m inventing this term here), namely, that it
resembles the Vietnamese that was spoken by people whose native
language was Cham.
Ngược lại với các tác giả trước đó, HTT cố gắng đưa người
Chăm vào bức tranh này, và cố gắng đưa các cứ liệu về sự hiện diện liên
tục của người Chăm tại những khu vực mà người Việt di dân đến và cư trú.
Tác giả cũng chỉ ra rằng, chẳng hạn, đã có những giai đoạn mà tại Quảng
Nam người Việt chỉ là một thiểu số sinh sống giữa đa số người Chăm, và
vì vậy chúng ta cần phải suy nghĩ xem những tương tác như thế nào đã
diễn ra tại những khu vực như vậy trong thời gian ấy.
Trong một phần viết khá dài về ngôn ngữ, HTT đã đưa ra một
lập luận khá thú vị để giải thích lý do tại sao tiếng Việt được sử dụng ở
khu vực QN và phía bên kia đèo Hải Vân lại quá khác biệt nhau như vậy:
điều đó là do tiếng Việt ở QN đã bị Chăm hóa" (tôi mới sáng tác ra từ
này ở đây thôi), tức là, ngôn ngữ ấy giống với thứ tiếng Việt của những
người nói tiếng Chăm bản ngữ.
I’m not a linguist and have no way of verifying this view (for a
positive review [in Vietnamese] of this work by a linguist, however,
click here), but what I do like about this point is that it makes us
think about Cham-Việt relations in complex ways. In what context would
such a new version of a language appear? The explanations about the Nam
tiến to date (where the Việt adopt Cham practices) cannot explain why
the Việt would end up speaking Vietnamese the way that some Cham did.
To explain that we need a more complex understanding of the history
of Cham-Việt relations than one that sees a uni-directional process of
Việt moving southward and assimilating cultural elements from other
peoples.
Tôi không phải là một nhà ngôn ngữ và không có cách nào để có
thể kiểm chứng quan điểm này (tuy nhiên, có thể đọc những nhận xét tích
cực (bằng tiếng Việt) về cuốn sách ấy ở đây [mở ngoặc: không có link
kèm theo ở đây; ai muốn đọc thì vào trang leminhkhai.wordpress.com mà
đọc nhé]), nhưng quan điểm ấy làm tôi thích vì nó cho phép ta suy nghĩ
về quan hệ Chăm-Việt một cách phức tạp hơn. Trong những hoàn cảnh như
thế nào thì người ta có thể tạo ra được một phương ngữ mới nhỉ? Những
lời giải thích về cuộc Nam tiến cho đến nay (theo đó, người Việt đã bắt
chước nhiều thói quen của người Chăm) không thể giải thích được tại sao
người Việt cuối cùng lại nói tiếng Việt theo kiểu của người Chăm như
thế.
Để giải thích điều này ta cần phải hiểu sâu sắc hơn về lịch
sử mối quan hệ Chăm-Việt chứ không chỉ như là một quá trình đơn hướng
trong đó người Việt di chuyển xuống phương Nam và tiếp nhận các yếu tố
văn hóa từ những dân tộc khác.
Hồ Trung Tú’s Có 500 năm như thế thus does a good job of
pointing out the need to think about the Nam tiến and Cham-Việt
relations in more complex ways, and the ideas it offers get the reader
thinking about these issues.
And as I reflect upon these issues while reading this book, I keep thinking of White’s Middle Ground.
If you changed a few words on the back cover of that book, it could
probably describe the history of Cham-Việt contact quite well:
Cuốn sách Có 500 năm như thế của HTT vì vậy đã làm rất tốt
việc chỉ ra nhu cầu suy nghĩ về cuộc Nam tiến và mối quan hệ Chăm-Việt
một cách đa chiều hơn, và những ý tưởng mà cuốn sách này đưa ra có thể
giúp độc giả suy nghĩ về những vấn đề ấy.
Và khi tôi suy nghĩ về điều này khi đọc cuốn sách ấy, tôi cứ nghĩ mãi đến tác phẩm Vùng chuyển tiếp
của White. Nếu bạn thay đổi một vài từ trong phần trích dẫn từ bìa sau
của cuốn sách của White, thì đoạn trích dẫn ấy có thể sẽ mô tả rất tốt
lịch sử cuộc tiếp xúc Chăm-Việt:
“It tells how Việt and Cham met, regarding each other as alien, as
virtually nonhuman, and how between 1306 and 1471 they constructed a
common, mutually comprehensible world in the region around Quảng Nam.”
“Finally, the book tells of the breakdown of accommodation and common
meanings and the re-creation of the Cham as alien and exotic.”
"Cuốn sách kể về việc người Việt và người Chăm đã gặp
nhau ra sao, đã xem nhau như những kẻ xa lạ đến từ hành tinh khác, thậm chí dường như không
phải là con người, và rồi trong khoảng thời gian từ năm 1306 đến 1471
đã tạo ra được một thế giới khả ngộ [tức thế giới mà người ta có thể
hiểu được*] chung cho cả hai bên tại khu vực xung quanh Quảng Nam."
"Cuối cùng, cuốn sách kể về sự chấm dứt của quá trình thích
nghi và chia sẻ các giá trị chung, và sự tái tạo lại hình ảnh của người
Chăm như những kẻ kỳ quặc từ hành tinh khác đến."
This is not exactly what Hồ Trung Tú does in his book, but he takes
the discussion a long way in this direction. And it’s an enlightening
direction to go.
HTT không thực sự làm điều này trong cuốn sách của mình,
nhưng tác giả đã dẫn dắt độc giả đi theo hướng này suốt một đoạn đường
dài. Và đó quả là một hướng đi sáng suốt.
-------
* = chú thích của PA
